SPACER 6: Nowa Huta

Adres:
Plac Centralny Im. Reagana, Kraków

W 1949 roku ówczesne komunistyczne władze podjęły decyzję o powstaniu kombinatu metalurgicznego i nowego miasta na żyznych terenach Pleszowa i Mogiły – podkrakowskich wsi. Nowa Huta miała być wizytówką Polski w świecie: jej plan urbanistyczny i architekturę w stylu socrealistycznym oparto na wzorcach architektury renesansowej i barokowej oraz amerykańskiej koncepcji tzw. jednostki sąsiedzkiej, stworzonej w latach 20. XX w., gdy architekci pracowali nad planem rozbudowy Nowego Jorku. „Jednostką” taką miało być osiedle liczące 4–5 tysięcy mieszkańców, wyposażone w potrzebną do życia infrastrukturę i stanowiące odrębne, samowystarczalne miasteczko.

Budynki z pierwszego okresu tworzą urocze osiedla pełne drzew i kwiatów. To właśnie na budowie tych osiedli bił swoje rekordy słynny przodownik pracy Piotr Ożański – mistrz murarski. Jego postać stała się prototypem Mateusza Birkuta, bohatera filmu Andrzeja Wajdy „Człowiek z marmuru”.

Nowohuckie szlaki rozpięte są między historią najdawniejszą i współczesną, połaciami chronionej przyrody i potężnym przemysłem. Łąki Nowohuckie przy placu Centralnym to olbrzymi areał zieleni, pozostałość po starorzeczu Wisły. Miejsce stało się rajem dla 370 gatunków roślin i 69 gatunków ptaków, w tym wielu wpisanych do „Czerwonej księgi gatunków zagrożonych”.

Zachowało się kulturowe dziedzictwo istniejących tu wcześniej miejscowości: to dwory, wiejska zabudowa, obiekty sakralne, nekropolie. Wśród nich są m.in. XVII-wieczny zbór kalwiński w Łuczanowicach, dwór Branickich (XVII w.) z renesansowym lamusem (proj. S. Gucciego) i XIX-wieczny dworek Badenich w Branicach. Warto również obejrzeć prehistoryczny kopiec Wandy (VII lub VIII w.), z którego rozciąga się niesamowita panorama na kombinat. Niedaleko znajduje się też najcenniejszy zabytek Nowej  Huty – XIII-wieczne opactwo cystersów w Mogile.

Kościół w Mogile oraz przyległy do niego klasztor cystersów należą do najcenniejszych obiektów sakralnych Małopolski. Tu przechowywany jest słynący łaskami krucyfiks. W XV w. rzeźba jako jedyna z całego wyposażenia kościoła ocalała z pożaru, od tego czasu zakłada się Chrystusowi perukę z naturalnych włosów, a jego biodra przepasuje prawdziwą tkaniną. Fundatorem klasztoru i drewnianego kościółka św. Bartłomieja po drugiej stronie ulicy, był biskup krakowski, bł. Iwo Odrowąż, który w XIII w. sprowadził cystersów do Mogiły ze Śląska.

Najciekawszą realizacją socrealistycznej architektury w Nowej Hucie jest centrum administracyjne kombinatu metalurgicznego, zwane „Pałacem Dożów”. Natomiast plac Centralny i jego bezpośrednie sąsiedztwo to swoista historia architektury ostatnich 50 lat. Można tu oglądać przykłady socrealistycznego budownictwa. W latach 50. XX w. pod nowohuckimi osiedlami wybudowano ponad 250 schronów przeciwlotniczych. Najefektowniejsze znajdują się pod budynkami administracyjnymi kombinatu i szpitalem Żeromskiego. Na co dzień można zwiedzać jeden z dwóch schronów pod dawnym kinem „Światowid”. W budynku tym mieści się również Muzeum PRL-u.

W alei Róż postawiono w 1973 roku wielki pomnik Lenina (zdemontowany w 1989). Zbudowany niedaleko stąd kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, upamiętnia dramatyczne wydarzenia z 1960 roku – starcia mieszkańców Nowej Huty z milicją w obronie krzyża. Nowohuckie kościoły (głównie „Arka Pana” w Bieńczycach i kościół w Mistrzejowicach) odegrały zresztą ważną rolę w powstaniu i działalności NSZZ „Solidarność” i demonstracjach przeciwko reżimowi w latach 80. ubiegłego wieku; udzielano w nich także pomocy represjonowanym.

Warto również wstąpić do Muzeum Lotnictwa Polskiego, znajdującego się na terenie dawnego lotniska w Czyżynach. Budynek przyciąga uwagę oryginalną bryłą, a mieści unikatową kolekcję zabytkowych samolotów i silników.

Data: 2017-04-14 Pokaż metkę
Osoba publikująca: MARGERITA KRASNOWOLSKA
Podmiot publikujący: Biuro Prasowe
  • Wyślij znajomemu
  • Dodaj do ulubionych