Twierdze: OD-NOWA. W Krakowie rozmawialiśmy o przyszłości dziedzictwa fortecznego
Jak historyczne fortyfikacje mogą stać się częścią współczesnego miasta? Jak można nadać im nowe funkcje, jednocześnie chroniąc ich historyczną wartość? I w jaki sposób doświadczenia różnych miast mogą wspierać dalszy rozwój dziedzictwa fortecznego? Wokół tych zagadnień koncentrowała się międzynarodowa konferencja „TWIERDZE: OD-NOWA. Dziedzictwo – Społeczność – Turystyka”, zorganizowana 24 września przez Wydział ds. Turystyki Urzędu Miasta Krakowa w Forcie 52a Jugowice. Wydarzenie odbyło się w ramach projektu SCT HUB – Codesign the Future of Sustainable Cultural Tourism.
Spotkanie stworzyło przestrzeń do wymiany doświadczeń pomiędzy przedstawicielami miast, instytucji kultury, organizacji zajmujących się dziedzictwem fortecznym, środowiska naukowego i branży turystycznej z Polski oraz innych krajów Europy. W wydarzeniu uczestniczyli również reprezentanci miast partnerskich projektu SCT HUB: Alba Iulii, Wenecji i Bragi.
Twierdza Kraków i SCT HUB – wspólny kierunek
Konferencję otworzyła Natalia Kulec-Greń, Dyrektor Wydziału ds. Turystyki Urzędu Miasta Krakowa, która przedstawiła Twierdzę Kraków jako jeden z kluczowych elementów realizacji celów „Polityki zrównoważonej turystyki Krakowa na lata 2021-2028”. Podkreśliła, że współczesna turystyka wymaga odejścia od myślenia wyłącznie w kategoriach liczby odwiedzających na rzecz jakości doświadczeń, korzyści dla mieszkańców oraz odpowiedzialnego zarządzania ruchem turystycznym.
Jak wskazywała, Twierdza Kraków i projekt SCT HUB spotykają się w tym samym miejscu – w podejściu opartym na współtworzeniu, współodpowiedzialności i angażowaniu mieszkańców w kształtowanie przyszłości miasta. To właśnie społeczny wymiar dziedzictwa oraz współpraca różnych środowisk mają decydować o trwałości i wartości podejmowanych działań. Dzięki rozproszeniu obiektów na terenie całego Krakowa Twierdza Kraków może również wspierać dywersyfikację ruchu turystycznego i zachęcać do odkrywania mniej znanych części miasta.
Dyrektor Kulec-Greń zwróciła również uwagę na konsekwentnie rozwijany produkt turystyczny Twierdza Kraków, obejmujący działania promocyjne, edukacyjne i wydarzenia pozwalające odkrywać fortyfikacje zarówno turystom, jak i mieszkańcom. Podkreślała znaczenie współpracy instytucji miejskich, organizacji i partnerów zaangażowanych w ochronę oraz udostępnianie dziedzictwa fortecznego. Ważnym elementem tych działań jest także zachęcanie mieszkańców do ponownego odkrywania fortów jako miejsc rekreacji, edukacji i aktywności społecznej, a nie wyłącznie zabytków związanych z historią militarną.
Fort Jugowice – dziedzictwo, które żyje
O współczesnej funkcji miejsca, w którym odbywała się konferencja, opowiedział Bartosz Rzońca, Kierownik Muzeum i Centrum Ruchu Harcerskiego, oddziału Muzeum Krakowa. W swoim wystąpieniu przybliżył historię fortu oraz podkreślił, że najważniejsze wyzwanie rozpoczęło się dopiero po zakończeniu prac rewitalizacyjnych. Należało odpowiedzieć na pytanie, jak przywrócić dawny obiekt wojskowy mieszkańcom i nadać mu nowe znaczenie.
Fort 52a Jugowice funkcjonuje dziś równolegle w dwóch wymiarach. Z jednej strony opowiada historię Twierdzy Kraków i dziedzictwa fortecznego, z drugiej jest przestrzenią poświęconą ruchowi harcerskiemu. Obiekt stał się miejscem spotkań, działalności edukacyjnej, współpracy z lokalną społecznością, rekonstruktorami i grupami młodzieżowymi. Jak podkreślano, obecność ludzi i ich aktywność sprawiają, że dawny obiekt wojskowy staje się miejscem służącym edukacji, integracji i budowaniu więzi społecznych.
Od historii Twierdzy Kraków do współczesnych realizacji
Wspólną prezentację przedstawili dr inż. arch. Krzysztof Wielgus, badacz i popularyzator Twierdzy Kraków związany z Politechniką Krakowską oraz Marcin Paradyż, Dyrektor Zarządu Budynków Komunalnych w Krakowie. W pierwszej części zaprezentowano rozwój Twierdzy Kraków na tle historii europejskich fortyfikacji oraz skalę zachowanego dziedzictwa, obejmującego dziesiątki obiektów i rozległe tereny zielone.
Dr Krzysztof Wielgus zwracał uwagę, że Twierdza Kraków należy do najcenniejszych i najlepiej zachowanych zespołów fortyfikacyjnych tej części Europy, a jej wartość wykracza daleko poza granice miasta. Podkreślał znaczenie zachowania ciągłości działań prowadzonych przez wiele instytucji miejskich i środowisk na przestrzeni ostatnich dekad, dzięki którym możliwe było nie tylko ratowanie zabytkowych obiektów, ale również stopniowe nadawanie im nowych funkcji i znaczeń. Wskazywał również na potrzebę dalszej współpracy międzynarodowej oraz wymiany doświadczeń pomiędzy europejskimi twierdzami.
Druga część wystąpienia poświęcona była konkretnym przykładom adaptacji i rewitalizacji obiektów fortecznych w Krakowie. Omówiono m.in. Fort Jugowice, Fort Borek, Bastiony Fortu Kościuszko, Fort Mistrzejowice oraz plany związane z trwającą obecnie adaptacją Fortu św. Benedykt. Prelegenci zwracali uwagę, że każdy obiekt wymaga indywidualnego podejścia, a powodzenie rewitalizacji zależy od umiejętnego połączenia ochrony dziedzictwa z nowymi funkcjami społecznymi, edukacyjnymi, kulturalnymi lub rekreacyjnymi.
Twierdza Przemyśl – droga do Pomnika Historii
O doświadczeniach związanych z ochroną jednego z największych systemów fortyfikacyjnych Europy mówiła Karolina Cynkar, Kierownik biura Związku Powiatowo-Gminnego Twierdzy Przemyśl. Przedstawiła wieloletni proces współpracy samorządów, które wspólnie podjęły się ochrony rozproszonego dziedzictwa fortecznego.
Wystąpienie koncentrowało się przede wszystkim na procesie dochodzenia do uznania Twierdzy Przemyśl za Pomnik Historii. Prelegentka pokazała, że sukces nie był efektem pojedynczej inwestycji, lecz konsekwentnych działań obejmujących prace konserwatorskie, zabezpieczenie obiektów, rozwój infrastruktury, oznakowanie tras oraz stopniowe udostępnianie fortów mieszkańcom i turystom. Szczególnie mocno wybrzmiała rola współpracy oraz zaangażowania lokalnych społeczności.
Twierdze na drodze do UNESCO
Dr inż. Katarzyna Pałubska, architekt krajobrazu i specjalistka w zakresie zarządzania dziedzictwem kulturowym, przedstawiła doświadczenia związane z przygotowaniem międzynarodowej nominacji UNESCO dla Twierdzy Srebrna Góra. Jej wystąpienie pokazało, że współczesna ochrona dziedzictwa wymaga nie tylko zachowania samych obiektów, ale również budowania skutecznych systemów zarządzania, współpracy oraz długofalowych strategii rozwoju.
Prelegentka szczegółowo omówiła proces tworzenia międzynarodowego partnerstwa twierdz z Polski, Niemiec i Włoch, podkreślając znaczenie wymiany doświadczeń oraz budowania wspólnych standardów ochrony dziedzictwa. Jak zaznaczała, współpraca pozwala przełamywać ograniczenia i korzystać z rozwiązań wypracowanych przez innych partnerów.
Alba Iulia – twierdza, która zmieniła miasto
Doświadczenia rumuńskiej Alba Iulii przedstawił Mihail Belală, doradca w Departamencie Relacji Międzynarodowych i Innowacji Miejskich Urzędu Miasta Alba Iulia. Zaprezentował proces przemiany dawnej twierdzy z niedostępnego obszaru wojskowego w najważniejszą przestrzeń publiczną miasta.
Dzięki wykorzystaniu funduszy europejskich oraz konsekwentnie realizowanej strategii rewitalizacji twierdza stała się centrum życia społecznego, kulturalnego i turystycznego. Jak podkreślał prelegent, celem nie była wyłącznie ochrona zabytku, ale przede wszystkim poprawa jakości życia mieszkańców i wykorzystanie dziedzictwa jako impulsu do rozwoju miasta.
Fort Marghera – nowe życie w sercu Wenecji
Doświadczenia Wenecji zaprezentowała Brigida Pagani, Kierownik Wydziału ds. Zrównoważonej Turystyki w Wenecji, przedstawiając przemianę Fortu Marghera. Dawny obiekt obronny, zbudowany początkowo w celu ochrony Wenecji, stał się dziś wielofunkcyjną przestrzenią dla kultury, edukacji, organizacji społecznych i mieszkańców.
Prelegentka pokazała, jak stopniowe adaptowanie kolejnych budynków i wprowadzanie nowych funkcji pozwoliło stworzyć miejsce tętniące życiem przez cały rok. Fort Marghera, położony na terenie wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO „Wenecja i jej Laguna”, jest dziś jednym z najważniejszych przykładów ponownego wykorzystania dziedzictwa militarnego w regionie. Fort zajmuje powierzchnię około 385 tysięcy metrów kwadratowych i obejmuje 79 historycznych budynków. Po przejęciu obiektu przez Miasto Wenecja rozpoczęto szeroko zakrojony proces rewitalizacji, na który przeznaczono dotychczas 38 milionów euro.
Obecnie na terenie fortu działają instytucje kultury, organizacje pozarządowe, biblioteka publiczna, muzeum wojskowe, fundacje muzealne, przestrzenie dla działalności artystycznej, restauracje oraz organizacje społeczne, w tym środowiska skautowe. Przykład Wenecji pokazał, jak dawna przestrzeń wojskowa może zostać przekształcona w otwarte miejsce służące kulturze, edukacji, integracji społecznej i codziennemu życiu mieszkańców.
Pula i siła współpracy międzynarodowej
O doświadczeniach chorwackiej Puli mówiła prof. Nataša Urošević z Uniwersytetu Juraja Dobrili w Puli, przewodnicząca Rady Naukowej sieci Forte Cultura. Przedstawiła historię dawnej twierdzy morskiej oraz działania związane z ochroną i promocją austro-węgierskiego dziedzictwa fortyfikacyjnego nad Adriatykiem.
Szczególny nacisk położono na znaczenie sieci współpracy, wspólnych projektów oraz wymiany wiedzy pomiędzy miastami posiadającymi podobne dziedzictwo. Pula została zaprezentowana jako przykład miasta, które wykorzystuje dawne fortyfikacje do rozwoju turystyki kulturowej, działalności edukacyjnej i inicjatyw społecznych.
Twierdza Kraków – zielona infrastruktura miasta
O przyrodniczym wymiarze Twierdzy Kraków opowiedział Łukasz Pawlik, Dyrektor Zarządu Zieleni Miejskiej w Krakowie. Podkreślał, że dziedzictwo Twierdzy Kraków to nie tylko system zabytkowych fortyfikacji, ale również rozległa sieć terenów zielonych, będących ważnym elementem miejskiego systemu przyrodniczego. Szczególną uwagę zwrócono na potencjał 222 hektarów terenów zielonych otaczających krakowskie fortyfikacje, które pełnią funkcje rekreacyjne, edukacyjne i przyrodnicze. Jednocześnie cały system terenów związanych z Twierdzą Kraków obejmuje ponad 1000 hektarów zieleni, tworząc jeden z największych tego typu zasobów w przestrzeni miasta.
Prelegent zwrócił uwagę, że przez ponad sto lat od momentu utraty funkcji militarnych na terenach fortecznych rozwinęły się cenne siedliska przyrodnicze i bogata różnorodność biologiczna. Współczesne działania nie polegają więc na bezrefleksyjnym odtwarzaniu historycznego wyglądu obiektów, lecz na poszukiwaniu równowagi między ochroną dziedzictwa a ochroną przyrody.
Od obrony do wspólnoty – współczesna rola twierdz
Kluczowym punktem programu była debata „Od obrony do wspólnoty. Współczesna rola twierdz”, moderowana przez Ewelinę Pędziwiatr z Fundacji Polish Heritage. Dyskusja zgromadziła ekspertów i praktyków zajmujących się ochroną, adaptacją oraz zarządzaniem dziedzictwem fortecznym.
Uczestnicy zgodnie podkreślali, że współczesna rola twierdz wykracza daleko poza funkcję zabytków czy atrakcji turystycznych. Dawne fortyfikacje coraz częściej stają się miejscami spotkań, edukacji, aktywności społecznej i kultury. Ważnym tematem była także pamięć historyczna oraz rola obiektów fortecznych jako miejsc refleksji nad skutkami konfliktów zbrojnych, budowania dialogu i promowania kultury pokoju.
Wiele miejsca poświęcono znaczeniu lokalnych społeczności. Podkreślano, że nawet najlepiej przygotowana inwestycja nie będzie w pełni udana bez zaangażowania mieszkańców. To właśnie mieszkańcy, organizacje społeczne, wolontariusze i lokalni pasjonaci coraz częściej stają się współgospodarzami dawnych fortów, nadając im nowe życie i nowe funkcje. Rewitalizacja nie kończy się bowiem wraz z zakończeniem prac budowlanych – to dopiero początek procesu budowania trwałej relacji pomiędzy obiektem a społecznością.
Istotnym wątkiem dyskusji była również konieczność zachowania równowagi pomiędzy ochroną dziedzictwa a współczesnym wykorzystaniem obiektów. Eksperci zwracali uwagę, że historyczne fortyfikacje powinny otrzymywać funkcje odpowiadające potrzebom mieszkańców i użytkowników, pozostając jednocześnie wierne swojej historii i tożsamości. Podkreślano również znaczenie międzynarodowej współpracy, która pozwala korzystać z doświadczeń innych miast, wspólnie rozwiązywać podobne wyzwania oraz budować nowe partnerstwa.
W debacie wielokrotnie wybrzmiewało także przekonanie, że Kraków skutecznie łączy ochronę obiektów fortecznych z nadawaniem im nowych funkcji, dzięki którym służą one mieszkańcom, kulturze i turystyce. Uczestnicy wskazywali krakowskie doświadczenia jako inspirujące przykłady współpracy instytucji miejskich, ekspertów, organizacji społecznych i mieszkańców na rzecz zachowania oraz ożywiania dziedzictwa fortecznego.
Wspólne doświadczenia, wspólna przyszłość
Konferencja „TWIERDZE: OD-NOWA” pokazała, że europejskie twierdze, choć różnią się historią, skalą czy sposobem funkcjonowania, mierzą się z podobnymi wyzwaniami. Ochrona dziedzictwa, poszukiwanie nowych funkcji, zaangażowanie mieszkańców, rozwój zrównoważonej turystyki oraz współpraca międzynarodowa stały się wspólnymi tematami wszystkich prezentacji i dyskusji.
Spotkanie w Forcie 52a Jugowice było okazją nie tylko do prezentowania dobrych praktyk, ale przede wszystkim do rozmowy o procesach, metodach zarządzania i współpracy, które pozwalają skutecznie chronić i rozwijać dziedzictwo forteczne. Pokazało również, jak wiele można osiągnąć, gdy doświadczenia poszczególnych miast stają się częścią wspólnej europejskiej wiedzy.
Konferencję zorganizował Wydział ds. Turystyki Urzędu Miasta Krakowa w ramach projektu SCT HUB – Codesign the Future of Sustainable Cultural Tourism, współfinansowanego ze środków programu European Urban Initiative. Partnerami wydarzenia byli Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie, Centrum Ruchu Harcerskiego – oddział Muzeum Krakowa oraz Małopolska Organizacja Turystyczna.
